جامعه شناسي ایران

نوشته هایی در حوزه جامعه شناسي ايران با تاکید بر مطالعات خانواده و ادبیات

نقش پدری از گذشته تا امروز

(نگاهی جامعه شناختی به نقش پدری)

دکتر امید علی احمدی

جامعه شناس خانواده و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی

با نگاهی تاریخی به نقش پدری می توان گفت نقش پدری در خانواده نقشی متاخرتر در مقایسه با نقش های مادری، نقش برادر مادری(دایی)، برادری و خواهری است. اگر چه پدری از حیث زیست شناختی به اندازه نقش مادری قدمت دارد اما ایجاد و تعریف آن در خانواده و جامعه تا اندازه زیادی به پیدایش خانواده زناشوهری تک همسر، پس از یکجا نشینی انسان در عصر کشاورزی اولیه، مربوط بوده است.  به تدریج در عصر بوستانکاری و پس از آن در عصر کشاورزی،  با پیدایش خانواده تک همسر، نقش پدر در تولد فرزند شناخته شده و همگام با رشد زبان، انسان  برای تشخیص انساب به ساختن واژگان می پردازد و نقش پدری در کنار نقش های دیگر خانوادگی به تدریج شناخته شده و از اعضای درجه یک به سایر خویشاوندان تسری می یابد و دایره خویشاوندان انسان افزایش می یابد.

این مقدمه زمینه ساز طرح این ادعاست که نقش پدری، نقشی اجتماعی است که در زمان ها و جوامع مختلف معنایی متفاوت داشته اما همواره بر اهمیت آن در جامعه انسانی افزوده شده است. تا جایی که امروزه نقش پدری نقشی همسنک با نقش مادری تلقی می شود و به این دلیل از نقش های والدینی صحبت به میان می آید. این تغییر چرا و چگونه روی داده است؟

طولانی تر شدن دوره پرورش جسمانی، روانی و اجتماعی کودک انسان و به اصطلاح اهمیت جامعه پذیری، اهمیت نقش پدری را دوچندان کرد. هرچه حجم آموزه های لازم برای انسان شدن افزایش یافت دوره پرورش طولانی تر واهمیت خانواده و نقش پدری برای تداوم خانواده و ایجاد شرایط اقتصادی و امنیتی لازم برای نگهداری و مراقبت از کودک، تا زمانی که بتواند استقلال پیدا کند، افزایش یافت.

تقسیم کار جنسی به عنوان اولین تقسیم کار اجتماعی انسان، پدر را به امور خارج از خانه و تامین اقتصادی و امنیت بیرونی خانواده گماشت و مادر را وظیفه دار امور خانه و تامیت امنیت درونی خانواده کرد. این دو نقش، لازمه حیات خانواده در جامعه کشاورزی و سنتی بوده است و امروز هم کمابیش به رغم خواست های مدرنیستی در زمینه تغییر تفکیک سنتی نقش های خانوادگی، پابرجاست.

ورود زنان به عرصه فعالیت های اقتصادی خارج از منزل از یک سو و افزایش ساعات فراغت مردان و بازگشت ایشان به خانه زمینه را برای مشارکت بیشتر پدران در امور خانه و فرزند پروری فراهم کرد و پدران نقشی بیش از گذشته در تربیت فرزندان پیدا کردند.

تغییرات ایجاد شده در نقش پدری را می توان در عمق رابطه عاطفی بین پدر و فرزند هم جستجو کرد. در گذشته ای نه چندان دور تعداد زیاد فرزندان خانواده که گاه تا دوازه و حتی بیش از هم می رسید به همراه زمان اندک حضور مردان در خانه و نیز کوتاه بودن زمان اختلاط بین والدین و فرزندان خصوصا پدر و فرزندان به دلیل اجبار به خواب در ابتدای شب ( به دلیل نبود امکانات روشنایی و لزوم بیدار شدن در سحرگاه برای کار کشاورزی، معمولا شام در ابتدای شب و حتی در زمان روشن بودن هوا و پس از غروب صرف می شد و پس از ساعتی اهل خانه می خوابیدند)  و شاید از همه مهمتر مرگ و میر نسبتا بالای کودکان که ناخودآگاه والدین را به دلبستگی اندک فرا می خواند و شاید از همه مهمتر لزوم حفظ فاصله بین فرزندان و پدر به دلیل اعتبار نظام پیرانسالاری و مرد سالاری،  عمق روابط عاطفی پدران و فرزندان خصوصا پدران و دختران، بسیار کم و شناخت فرزندان و والدین از هم بسیار کم بود. مضافا آن که به دلیل مشخص بودن وظایف اعضای خانواده به صورت سنتی احتیاجی به گفتگوی بین اعضا برای تصمیم گیری در باره امور مختلف زندگی وجود نداشت کما اینکه تصمیم حتی برای ازدواج، توسط پدر گرفته می شد و در این زمینه کوچک ترین صحبتی بین پدر و دختر یا فرزند صورت نمی گرفت.

امروزه شرایط به گونه ای دیگر است. از لطایف روزگار این است که با انکه پدران امروز مهربان تر و صمیمی تر از پدران گذشته هستند اما احترامی که از سوی فرزندان دریافت می کنند یا حداقل رضایتی که از بابت قدرشناسی از سوی فرزندان دارند، کمتر است. این احساس شاید نادرست باشد اما در بین پدران جدید، تقریبا عمومیت دارد. دلیل این موضوع این است که پدران امروز آنچه در گذشته پدران تجربه می کردند را احترام می دانند اما در واقع تنها ترسی بود که بچه ها از والین داشتند و به آن جلوه احترام و رضایت داده بودند.

این روزها از دگرگونی جایگاه پدران در خانواده ها بسیار می شنویم و بسیار می شنویم که نسل پدران امروزی که به سیاق گذشته احترام پدران خود را داشته اند و کمتر مورد لطف آنان واقع می شده اند امروز که نوبت به آنها رسیده تا از محبت فرزندان خود برخوردار شوند، کمتر شاهد لطف فرندان خود هستند. یا همچنین بسیار می شنویم که فرزندان اعم از دختر و پسر که در گذشته در ابتدای جوانی خانه را ترک می کردند امروز تا سالهای دهه سوم زندگی همچنان سربار خانواده هستند و پدران خسته از وظایف سنگین زندگی،  متحمل باری دوچندان در زندگی هستند.

واقعیت زندگی خانوادگی در ایران خصوصا برای طبقات متوسط و پایین، نشان دهنده بار اضافی نقش پدری و مادری است. پدران امروزی بیش از گذشته متحمل ناکارامدی نظام های اجتماعی اند. تامین هزینه های تحصیل فرزندان که در گذشته رایگان بود و در گذشته ای دور در جنب زندگی شغلی شان صورت می گرفت، امروز بخش بزرگی از درامد پدران و مادران را می بلعد. کافی است به این نمونه توجه شود که پدری با دو فرزند دبیرستانی یا دانشگاهی که ناچار است هزینه های تحصیل در مدارس غیر انتفاعی و یا دانشگاه های غیر دولتی را متحمل شود بیش از نیمی از درآمد سه میلیونی خود در ماه را باید در طول سال صرف تحصیل دو فرزند کند یعنی اگر در طول سال درامدی 36 میلیونی داشته باشد باید نزدیک به 18 میلیون به مدرسه و دانشگاه بپردازد تا هزینه های شهریه و هزینه های جانبی تحصیل تنها دو فرزند را تامین نماید. در کنار این هزینه ها، هزینه های خورد و خوراک و پوشاک و جهیزیه و پول توجیبی و فراغت فرزندان،  عملا امکان مالی برای پدر و مادر برای رسیدن به فراغت خودشان را باقی نمی گذارد. بر این اساس فرزند پروری برای پدران و مادران به قیمت از دست رفتن جوانی و آرزوهایی تمام می شود که برای خوشان داشتند.

اینها همه در کنار توقع بیش از پیش فرزندان و قرار دادن این وظایف در زمره وظایف پدرانه از سوی فرزندان و ابراز ناخرسندی ایشان از والدین در خصوص عدم تامین خواسته های رنگارنگشان،  جایی برای خرسندی از زندگی برای پدران و مادران نمی گذارد الا این که پدران، فرزندان خود را تجلی گاه آرزوهای به فراموشی سپرده شده خودشان ببینند که البته همیشه هم تحقق نمی یابد و این خود، بر احساس ناکامی شان از زندگی، می افزاید.

شاید به سادگی بتوان ادعا کرد که در هیچ برهه ای از تاریخ حجم و سنگینی نقش پدری تا اندازه امروز نبوده است. نابسامانی اجتماعی و ناکارامدی سازمان های اجتماعی بر حجم این وظایف افزوده و احساس ناکامی و ناخرسندی از ایفای نقش پدری را افزایش داده است. اما در عین حال پدران امروز رابطه ای قوی تر، صمیمی تر و انسانی تر با فرزندان خود دارند و این خود به امکانی عینی و مهم در انتقال تجارب و باورداشتهای گذشته تبدیل شده است. طبیعی است که در دوره نوجوانی فرزندان و در مقاطع و بزنگاههای مهم در مسیر زندگی فرزندان، تنش های رابطه والد فرزندی افزایش می یابد و تنها راه برای کاهش این تنش ها رجوع به تجارب دیگران، دانش علمی ، مدارای پدران و گفتگو است.

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه دوازدهم تیر 1393ساعت 18:29  توسط امید علی احمدی  | 

 

بیماری و پنهان سازی، چرا؟

دکتر امید علی احمدی

جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه

در جامعه شناسی پزشکی، بیماری یک پدیده اجتماعی است. علت این ادعا این است که تعریف و بسامد بیماری از یک جامعه به جامعه دیگر، از یک زمان به زمان دیگر و از یک طبقه و سنخ اجتماعی به طبقه و سنخ اجتماعی دیگر  متفاوت است و این تاثیر شرایط اجتماعی بر وضع سلامت جامعه و افراد آن است.

بیماری از یک سو انحرافی از حالت تعادل محسوب می شود و از سوی دیگر انحرافی از وضع سلامت. بنابراین وقتی فرد در وضعیتی بسر می برد که با شرایط عمومی افراد جامعه متفاوت است و اصطلاحا نابهنجار تلقی می شود، فرد احساس می کند از حالت سلامت انحراف حاصل کرده و دیگر طبیعی نیست. طبعا فردی که خود را نامتعارف بداند سعی می کند وضعیت خود را از دیگران پنهان نماید.

یک از محققان بنام جامعه شناسی، از مفهوم داغ برای این موضوع استفاده کرده است. گافمن این پدیده را به هویت خدشته دار شده فرد نسبت می دهد. به اعتقاد وی دو نوع داغ می تواند وجود داشته باشد یکی داغ بی اعتباری و دیگر، داغ احتمال بی اعتبار شدن. در مورد اول، بیماری یا معلولیت، رخ داده و قابل پنهان سازی نیست و نوع دوم به بیماری جسمی، روانی یا حتی یک آسیب اجتماعی ارجاع دارد که فرد می تواند آن را پنهان نماید.  در صورت پنهان ماندن فرد از برچسب خوردن در امان می ماند و درصورتی که نتواند آن را پنهان کند احتمالا برچسبهایی مانند ناتوان، بیمار، نیازمند کمک و مانند آن می خورد که زدودن آن به سادگی ممکن نیست.

بیمار از نظر جامعه شناس شهیر امریکایی پارسونز دو نقش عمده دارد: اول آن که باید بپذیرد بیمار است و دوم آن که برای بهبودی خود تلاش نماید. در این صورت بیمار از تمام مسوولیت های فردی و اجتماعی خود معاف می شود. این نکته پاسخ به این سوال است که چرا برخی بیماران بیماری خود را پنهان می کنند؟ به بیان شفاف تر آن که بیماری خود را پنهان می کند هنوز به لحاظ اجتماعی از مسوولیتش در خصوص بیماری اش معاف نشده است ویا بیمار حدس می زند به دلیل آنکه مردم او را نمی شناسند و از اقدامات او در نقش های بیماری اش آگاه نیستند، وی را مسوول بیماری خود تلقی می نمایند.

پنهان کردن بیماری در جامعه ما غیر از دلایل گفته شده می تواند عوامل دیگری نیز داشته باشد:

- بالا بودن آستانه بیماری: برای برخی از طبقات اجتماعی مثل طبقات پایین و سنخ هایی مانند مردان، پذیرش بیماری دیرتر از طبقات بالا و یا زنان روی می دهد و اصطلاحا تا بیماری "کارگر" نشود، بیماری را انکار می کنند.

- ضعف آگاهی های عمومی مردم در حوزه  پزشکی: وقتی مردم به قدر کافی از علت و پیامدهای بیماری های مختلف آگاهی ندارند، با نسبت دادن دانسته های خرافی یا ناخواسته به دلیل ترس از عواقب بیماری ها، بیماری ها را خطرناکتر از آنچه هستند، تصور می کنند و واکنش تند تری نشان می دهند. بنابر این مردم که واکنش دیگران را در برابر بیماری شان دیده اند، سعی در پنهان کردن بیماری شان می نمایند.

- ترس از دست دادن موقعیت اجتماعی:  بیمار همواره از اینکه در شرایط رقابتی از دیگر  همگنانش باز ماند، نگران است. بیماری فرد را در شرایط رقابتی، ضعیف تر از رقبا نشان می دهد و فرد نمی خواهد تزلزلی در موقعیت فعلی اش پدید آید.

- برخورد ناشکیبانه با بیماران و ناتوانان: در جامعه سنتی که همه همدیگر را می شناسند افراد برای کسب منزلت اجتماعی یا ترس از از دست دادن آن، جانب افراد ضعیف را نگاه می دارند اما در جامعه شهری به دلیل امکان پنهان شدگی، سرعت زندگی اجتماعی و ناشناختگی، افراد عموما به دیگران بی توجهند حتی اگر این ناتوانی ابراز شود. بنابراین فرد در جامعه مدرن نیازی به ابزار بیماری خود ندارد.

- عدم توجه به بی توجهی مدنی: به توجهی مدنی به این معنی است که فرد در برخورد با دیگران باید از توجه مستقیم به مردمان، خود داری نماید. نمونه این که در آسانسور معمولا افراد به شکلی نشان می دهند که به دیگران بی توجهند. این پدیده در جامعه شهری باید آموخته شود و خودبخود وجود ندارد. جامعه ای که مردمانش به قدرکافی در این خصوص تربیت اجتماعی پیدا نکرده اند، با توجه بیش از اندازه به بیماران و افراد متفاوت، عملا باعث رنجش آنان می شوند. بنابراین بیماران در جامعه ای که بی توجهی مدنی در آن رشد نکرده است، سعی می کنند بیماری خود را پنهان کنند.

- احساس بی نیازی به دیگران: وقتی فرد احساس می کند کاری از دست کسی بر نمی آید از واگویه کردن مشکل خود، خودداری می کنند. 

اما پیامد و عواقب این پنهان کردن چیست؟

اولین پیامد پنهان کردن بیماری این است که فرد به عنوان بیمار از مسوولیت هایش معاف نمی شود و اگر به دلیل بیماری نتواند به وظایف خود عمل کند عملا خود را در معرض نقد و طعن دیگران قرار خواهد داد.

دومین پیامد آن است که فرد از درمان بیماری اش بازمی ماند؛ چون جامعه و اطرافیان فرصت پرداختن به درمان را به وی نخواهند داد.

سومین پیامد پنهان کردن بیماری ایجاد نوعی بدبینی و نقد ناخودآگاه از اطرافیانی است که ملاحظه لازم را نداشته اند و به نوعی برخورد فردی و حتی کشاکش درونی می انجامد. و فرد ناتوانی خود را به دیگران نسبت می دهد.

اما چه باید کرد؟

با توجه به علل و پیامدهای پنهان سازی بیماری می توان سه پیشنهاد در سطح فردی، بینافردی و اجتماعی ارایه کرد:

در سطح فردی لازم است تک تک افراد جامعه دانش و آگاهی های لازم را در باره بیماری ها و علل و نشانه ها و پیامدهای آن کسب کنند، آموزش های لازم برای حذف کلیشه ها و باورداشتهای نادرست درباره بیماری و بیماران داده شود تا افراد بیاموزد که چگونه با بیماران و ناتوانان برخورد نماید و شیوه برخورد با بیماری خود و دیگران را بیاموزند.

در سطح بینافردی لازم است که با آموختن بی توجهی مدنی و در عین حال ایجاد حس مسوولیت فردی  و اجتماعی در قبال ناتوانان و بیماران، همه در مناسبات اجتماعی شان بدون ارجاع و توجه مستقیم به ناتوانی، به فرد بیمار کمک کنند.

در سطح اجتماعی لازم است با تغییر در مقررات سازمانها و ایجاد شرایط ساختاری لازم، مثل طب کار، طب آموزشگاهها و مانند آن، زمینه را برای مراجعه و کمک به بیماران چه بخواهند و چه نخواهند فراهم کند.

در هر حال اینکه بیماران بیماری خود را پنهان می کنند نشانه ضعف فرهنگ عمومی در برخورد با بیمار و بیماری است و از یک مسوولیت مغفول اجتماعی خبر می دهد. 

+ نوشته شده در  پنجشنبه دوازدهم تیر 1393ساعت 18:26  توسط امید علی احمدی  | 

 

ایران‌رود

جستاری درباره طرح اتصال دریای خزر به خلیج فارس .....

یکی از طرح‌های مهم و جالب توجه در کشور طرح اتصال دریای عمان به دریای خزر است. این طرح قبل از انقلاب بررسی گردید و برای آن طرح کلی ارائه شد. پس از انقلاب اسلامی هم دوباره مطرح بود اما به بوته فراموشی سپرده شد.


ایران‌رود


جستاری درباره طرح اتصال دریای خزر به خلیج فارس .....

یکی از طرح‌های مهم و جالب توجه در کشور طرح اتصال دریای عمان به دریای خزر است. این طرح قبل از انقلاب بررسی گردید و برای آن طرح کلی ارائه شد. پس از انقلاب اسلامی هم دوباره مطرح بود اما به بوته فراموشی سپرده شد. 

حالا که قرار است در مصرف بنزین و نفت صرفه‌جوئی شود بد نیست این طرح مورد بررسی قرار گیرد. هزینه آن زیاد نیست و احتمالاً توسط نیروهای داخلی هم قابل اجرا باشد. اما اجرای آن تحول عظیمی در آب و هوا، حمل و نقل، اشتغال و غیره خواهد داشت. 

به گفته آقای دکتر کردوانی اولین طرح را مهندس هومان فرزاد در سال ۱۳۴۵ نوشت و به سازمان پژوهش‌های علمی کشور ارائه داد. او گفته بود که باید بین دریای خزر و خلیج فارس دریاچه‌هائی درست کنیم تا این دو دریا به هم متصل بشوند. در این ارتباط سه نقطه پست در ایران داریم چاله جازموریان، بیابان لوت و دیگری هم دشت کویر می‌گویند. اگر آب را از خلیج فارس به داخل این سه نقطه گود پمپاژ کنیم تبخیر آنها موجب بارندگی می‌شود و آن‌قدر هم بارندگی می‌شود که با کشتی می‌توانیم راه بین این دو دریا را طی کنیم و طبق گفته‌ها همان‌طور که در گذشته این‌جا دریا بوده حالا هم همان‌طور خواهد شد یک طرح هم آقای مسعود قمی به آقای مهندس موسوی نخست‌وزیر وقت داده بود که نزدیک بود آن را اجرا کند چون در طرح خودش نوشته بود که این طرح برای جمهوری اسلامی هزینه‌ای در بر ندارد. 

مسعود قمی ابتدا یک تاریخچه‌ای گفته بود که در کشور چین در زمان فلان پادشاه چنین کردند و کانالی ساختند و به یادگار مانده است اگر جمهوری اسلامی هم چنین کاری بکند در تاریخ خواهد ماند. طرح او به این صورت است که ما کوه البرز را به شکل یک ذوزنقه پنج‌ کیلومتر بالا و هفت کیلومتر پائین می‌تراشیم و خاک‌ها و سنگ‌ها را بر می‌داریم و از طرف پونک یکی زا محله‌های تهران یک کانال درست می‌کنیم که از کنارش قطار و ماشین هم به شمال برود. 

منظره زیبائی هم در این صورت خواهیم داشت از طرفی رطوبت منطقه شمال هم به داخل تهران خواهد آمد و آن رطوبت هوای تهران را تا قسمت‌های زیادی از خشکی در می‌آورد. البته طرح‌های دیگری هم برای وصل کردن خلیج فارس به دریای خزر بود به این‌ صورت که بین این دو دریا کانالی بکشیم و کشتی هم رفت و آمد داشته باشد نظرشان هم این بود که این کار آب و هوا را معتدل می‌کند من شنیدم که این طرح را هم تصویب کرده و برایش بودجه گذاشتند و حتی مدتی هم روی آن کار کردند. چند سال پیش هم که آقای خاتمی رئیس‌جمهور وقت به آمریکا رفته بودند ۵۰ نفر از تحصیل‌کرده‌های ایرانی مقیم آمریکا طرح دیگری به ایشان داده‌ بودند که شبیه طرح آقای هاشمی رفسنجانی بود. اسم طرح آقای هاشمی کانال کشتی‌رو بود اما اسم طرح آقای خاتمی را ایران‌رود گذاشته بودند. طرح ایران‌رود را غلامحسین رشید که برایم فرستاد تا نظرم را برایش بنویسم من در ۳۰ صفحه نظرم را نوشتم و بندبند آن طرح را با دلایل علمی رد کردم و گفتم این طرح قابل اجرا نیست. 

طرح آقای خاتمی ایران‌رود هم شبیه طرح آقای هاشمی رفسنجانی بود با این تفاوت که مسیرش با طرح قبلی کمی اختلاف داشت. طرح آقای هاشمی ایجاد کانالی بود که از گرگان می‌آمد و به جاجرم به شرق بندرعباس و به بندر تیاب وصل می‌شد اما طرح آقای خاتمی دورتر می‌رفت به طرف جاسک و آن نواحی. من از جنبه‌های مختلف آن طرح را رد کردم که شرحش مفصل است. اولاً ایجاد کانال اصلاً عملی نیست چون بین این دو دریا ما اختلاف ارتفاع زیاد داریم کشتی باید یک‌هزار و ۷۰ متر از کوه البرز بالا برود این کار چگونه امکان دارد ما در دنیا جائی داریم که کشتی ۳۰ متر بالا می‌رود مثلاً در کانال پاناما آنها سه پله درست کرده‌اند به نام‌ دروازه‌های کشتی یا مثلاً کانال ولگا ـ دن که ۱۲ پله است و دریای خزر را به آب‌های آزاد جهان وصل کرده است. 

طرح عظیم ساختن آبراه سراسری ایران (ایران‌رود) طرحی است که بر مبنای آن دریای خزر به خلیج فارس متصل می‌شود. این پروژه پس از مطالعه فراوان و بررسی‌های همه‌جانبه پس از رایزنی و همکاری با گروهی از استادان و متخصصان ایرانی و غیرایرانی در رشته‌های اقتصاد، زمین‌شناسی، آب‌شناسی، مهندسی راه و ساختمان، نفت، معادن، جامعه‌شناسی، محیط زیست، کامپیوتر، ارتباطات و امور مالی و حقوق بین‌الملل بر روی کاغذ آورده می‌شود. 

نکته قابل توجه این‌ است که این طرح یک برنامه آبرسانی ساده نیست، بلکه یک پروژه آبادانی بسیار گسترده و فراگیر می‌باشد. 

طرح ایران‌رود این قابلیت را دارد که نزدیک به دو میلیون نفر را به اشتغال وا دارد، موجب فراهم آوردن آب شیرنی در مناطق خشک خاوری ایران گشته، مبارزه با خشکسالی را بنیان نهاده، نیرو و ارزش ژئوپلیتیکی ایران را در گیتی چندین برابر ساخته، آبادانی گسترده به وجود آورده، برای همیشه چهره ارتباطات و حمل و نقل در ایران را دگرگون ساخته و موجب جلب سرمایه و ممر درآمد بی‌وقفه برای کشور شود و تا زمانی‌که ابر و باد و مه خورشید و فلک در کارند مورد بهره‌وری نسل‌های آینده ایران قرار گیرد. پس از اجرای این طرح و در مراحل بعدی، در صورت نیاز می‌توان با کشیدن آبراه‌های باریک‌تر و ارتباط آنها با شهرهای کرمان، یزد، کاشان و قم یک شبکه بزرگ در قلب کشور به وجود آورده و نسل‌های آینده را از نتایج بی‌سابقه آن بهره‌مند نمود. 

بر پایه بررسی‌های جغرافیائی و زمین‌شناسی دو مسیر برای آبراه پیشنهاد می‌شود: شروع مسیر از خلیج کوچک واقع در باختر خلیج چابهار به سوی شمال آغاز و پس از گذشتن از کنار شهر بم، کویر لوت را گذرانده، از کنار کویر نمک و شهر طبس به سوی شمال عبور نموده در حوالی ۱۳۰ کیلومتری خاور شاهرود به سوی شمال باختری متمایل شده و پس از گذشتن از کنار گرگان به بندر ترکمن در دریای خزر می‌رسد. 

مسیر دوم از ناحیه میان چابهار و بندر جاسک آغاز و پس از گذر از کنار شهر بم هم‌چون مسیر شماره یک تا طبس رفته و آن‌گاه به سوی شمال باختری رفته به فاصله ۵۰ کیلومتری جنوب باختری از شهر سمنان گذشته و در فاصله ۱۰۰ کیلومتر خاور تهران از میان رشته‌کوه البرز به شهر ساری رسیده و با گردش به سور خاور به بندر ترکمن خاتمه می‌یابد. 

طول آبراه بین ۱۴۶۵ کیلومتر تا ۱۶۰۰ کیلومتر برآورده شده است. در طول مسیر باید کانالی به ژرفای ۵۰۰ متر حفر شود و از آن‌جائی که سطح دریای خزر نزدیک به ۲۹ متر از سطح دریای آزاد پائین‌تر است، در بخش کوچکی از مسیر در شمال ایران از الگوی کانال پاناما استفاده شده و تالاب‌هائی ساخته خواهد شد تا از سرازیر شدن آب دریای آزاد به دریای مازندران جلوگیری به عمل آید. در همین ناحیه می‌توان با نصب توربین، برق سراسر آبراه را تأمین نمود. 

پهنای آبراه در پائین ۲۵۰ متر و در سطح زمین ۱۰۰۰ متر پیش‌بینی می‌شود تا بتواند در آینده دور نیز رفت و آمد دو سویه کشتی‌های بزرگ از جمله نفتکش‌ها را امکان‌پذیر سازد. 

در مسیر میان بم و طبس ایجاد یک بندر مدرن و آزاد تجاری پیش‌بینی گردیده است تا دل کویر را به‌صورت یک قطب بازرگانی در آورده و شکوفائی اقتصادی را به کرمان، یزد، طبس و از آن‌جا به سراسر کشور به ارمغان آورد. 

● امتیازات طرح ایران‌رود 

▪ فراهم آوردن اشتغال، هدف کوتاه مدت از اجرای پروژه ایجاد کار در سطح بسیار گسترده می‌باشد، بنابراین روش انجام طرح هم‌چون برنامه‌های آبادانی کشور چین بر پایه به کار گرفتن هر چه بیشتر نیروی انسانی خواهد بود. 

▪ تولید و دستیابی به آب آشامیدنی، فراهم آوردن راه‌های آبرسانی و مبارزه با خشکسالی، براساس نظر کارشناسان کمبود آب عامل اصلی خشک شدن جنگل‌ها در آینده به ویژه در مناطق خشک چون خاورمیانه خواهد بود. 

▪ افزایش نیرو و ارزش ژئوپلیتیکی ایران در جهان و کاهش نفوذ بیگانه در منطقه، ارتباط دریای خزر با دریای عمان از راه ایران‌رود آرزوی کشورهای ترکمنستان، قزاقستان و آذربایجان مبنی بر دستیابی به دریای آزاد را تحت کنترل ایران برآورده خواهد ساخت. 

▪ بهبود بخشیدن محیط زیست و وضع آب و هوا در بخش خشک ایران. بررسی‌های نخستین نشان می‌دهد که ایجاد آبراه عظیم ایران‌رود احتمالاً از خشکی هوا در مسیر کاسته، به تشکیل ابر کمک کرده و موجب ریزش باران‌های محلی خواهد گشت. 

▪ ایجاد آبادانی در محروم‌ترین نقاط خاوری ایران، پروژه‌ ایران‌رود نقطه پایانی بر محرومیت‌های چندصدساله بخش خاوری ایران بود. آوردن آب به کویر آٰغاز پا گرفتن کشاورزی و آبادانی بوده و ساختن بندر آزاد بازرگانی، فرودگاه، راه‌های ارتباطی، کشیدن خط نیرو، به ارمغان آوردن ماهی و ماهیگری، کشتی‌سازی، شهرسازی، بهره‌برداری از مواد آلی و برقراری ارتباط با دنیای بیرون از کویر، آبادانی و رفاه و پیشرفت را به همراه خواهد داشت. 

▪ پدید آوردن امنیت و کمک به مبارزه با قاچاق مواد مخدر 

▪ ایجاد درآمد ابدی برای ایران افزون بر پدید آوردن شکوفائی اقتصادی. ایران‌رود یک منبع درآمد همیشگی برای ایران به وجود خواهد آورد. هر بار که کشتی‌های حامل نفت و گاز و سایر کالاهای ترکمنستان، قزاقستان، آذربایجان، روسیه و افغانستان و یا هر کشتی دیگر از این آبراه گذر می‌کند مبلغی قابل مقایسه با کانال سوئز به‌عنوان حق ترانزیت یا آمد و شد به دلار به ایران خواهد پرداخت و این منبع سرشار را پایانی نخواهد بود. 

▪ خنثی یا کم اهمیت ساختن طرح انتقال نفت و گاز از زیر دریای خزر 

▪ پدید آوردن همکاری و همبستگی بی‌سابقه میان ایرانیان برون‌مرزی و درون‌مرزی این حقیقت که بیش از ۹۳ درصد کسانی که از برنامه ایران‌رود آگاهی یافته‌اند با شور و هیجان بی‌اندازه از آن استقبال کرده و آمادگی خود را برای پژوهش و همکاری در به انجام رساندن آن اعلام داشته‌اند مؤید این واقعیت است که با یک برنامه‌ریزی خردمندانه می‌توان احساسات میهن‌پرستانه و آرزوی سرافرازی و پیشرفت و آبادانی ایران را در ایرانیان برون‌مرزی و درون کشور برانگیخت و از نیروی لایزال حاصله از آن برای انجام پروژه بهره گرفت. 

▪ بازگرداندن سرمایه و اندیشه و مغز به کشور علاوه بر کارشناسان و استادان و متخصصان ایرانی برون‌مرزی که با شوق بسیار برای پژوهش و اجرای طرح ایران‌رود اعلام آمادگی نموده‌اند، تنی چند از سرمایه‌داران جوان ایرانی که از برکت وجود آزادی و هوش و استعداد و به کار گرفتن نبوغ خود در زمینه کامپیوتر و اینترنت در غرب به ثروت فراوان رسیده‌اند نیز آمادگی مشروط خود برای فراهم آوردن تا یک میلیارد دلار هزینه پروژه را اعلام نموده‌اند. 

▪ پدید آوردن بندر آزاد در میانه ایران و شکوفائی بازرگانی در کناره ایران‌رود، در محلی میان شهرهای بم و طبس و در دل کشور طرح بنیان یک بندر آزاد به معنای واقعی کلمه پیش‌بینی شده است تا با نیروی تمام به رقابت با دبی بپردازد. تسهیلات بندری مدرن، سردخانه، انبار و وسایل کامپیوتری، ارتباطات آخرین سیستم از طریق ماهواره GPS و فرودگاه و بزرگراه موجب آن خواهد شد که این بنادر با پیشرفته‌ترین بنادر دنیا رقابت کرده و هم‌چون هنگ‌کنگ و سنگاپور و دبی بتواند ثروت فراوانی به کشور سرازیر سازد. 

▪ گسترش چشم‌گیر دریانوردی و صنعت کشتی‌سازی با بهره‌برداری از آبراه سراسری ایران‌رود: با نگرش به دریای خزر و خلیج فارس ایران دارای بیش از ۳۵۰۰ کیلومتر راه دریائی و قابل کشتیرانی خواهد شد. اتصال دو دریا در شمال و جنوب خود به خود رفت و آمد کشتی‌ها را افزایش داده، موجب رونق بازرگانی در این مناطق شده و روح دریانوردی را در بسیاری زنده خواهد کرد. افزون بر این، احداث تعمیرگاه و کارخانه کشتی‌سازی در سطح بین‌المللی ایران را به مراحل نوینی در این زمینه رهنمون خواهد ساخت که خود موجب اشتغال و منبع درآمد قابل ملاحظه‌ای خواهد گردید. 

▪ ایجاد دو دریاچه و پرورش ماهی و سایر جانداران دریائی: پژوهش‌های علمی انجام شده بر روی دریای خزر نشان می‌دهد که این دریاچه یک دوره ۷۰ ساله دارد. بدین‌گونه که در این دوره آب آن افزوده شده و بالا رفته و در دوره پس از آن،آب دریاچه پائین می‌رود. 

برای یکی نشدن آب دریاچه خزر و خلیج فارس (غلظت و ترکیب آب این دو دریا متفاوت است و آبزی‌های آنها نیز از انواع متفاوت‌اند) در بخش کوهستانی شمال، از الگوی کانال پاناما استفاده می‌شود. بدین ترتیب که کشتی به درون تالاب هدایت می‌شود که کارش شبیه کار آسانسور بوده و آن را به سطحی بالا یا پائین می‌برد. پس از انتقال کشتی، آب این تالاب به بخشی در نزدیکی آبراه منتقل شده و یک دریاچه مصنوعی تشکیل می‌دهد. 

در این دریاچه که از آب دریای خزر پدید آمده، آبزی‌های آن دریا از جمله ماهی استروژن پرورش خواهند یافت که خود منبع درآمد بسیاری خواهد گشت. 

در دوره ۷۰ ساله دیگر آب دریای خزر پائین می‌رود، می‌توان یک دریاچه مصنوعی دیگر در سوی دیگر آبراه به وجود آورده و ماهی و میگو و سایر آبزی‌های خلیج فارس را در آن پرورش داد. 

طرح عظیم آبراه سراسری ایران از سوی گروهی از استادان و کارشناسان و دانشمندان ایرانی عاشق ایران که همگی قلبشان برای ایران می‌طپد به منظور عرضه برنامه‌ای برای جلوگیری از انفجار قریب‌الوقوع سرزمینشان عرضه شده است. این افراد به خوبی از عظمت پروژه آگاهی داشته و واقفند که ممکن است پاره‌ای افراد ایرادهائی نسبت به آن داشته، آن را ناشدنی انگاشته و یا به دلیل آن‌که منافعی برای خود در آن نمی‌بینند، با آن به مخالفت بپردازند. 

به گفته کارشناسان طرح ایران‌رود پروژه‌ای اجراء نشدنی است که براساس بررسی‌های علمی بنیان نهاده شده است. آشکار است که پس از آن‌که اصول طرح‌ مورد پذیرش قرار گیرد مطالعات گسترده ولی سریع دیگری نیز انجام گرفته و تمام نظرات صاحب‌نظران ایرانی و بین‌المللی مورد مداقه قرار خواهد گرفت

+ نوشته شده در  پنجشنبه دوازدهم تیر 1393ساعت 18:23  توسط امید علی احمدی  | 

کتاب ماه علوم اجتماعی
اردیبهشت 1393
شماره 74
ابعاد مسأله ی سالمندی و ضرورت های مطالعه
ســالمندی بيش از آن كه پدیده ای جسمانی یا فيزیولوژیک باشد یا
حداقل به همان اندازه، پدیده ای فرهنگی- اجتماعی است. نشان دادن
این ادعا به ســادگی ممکن است. ك افی است به تفاوتهای زمانی و
مکانی و صيرورت مفهوم ســالمندی و جایگاه ســالمندان در جوامع
مختلف و از گذشــته تا حال نظری بياندازیم تا مشــخص شــود بعد
اجتماعی و فرهنگی سالمندی تا چه اندازه مهم است.
در ســالهای اخير چند دليل مهم باعث توجه بيشتر به سالمندی
شده است. از جمله این دالیل این است كه:
الف. پيش بي نیهای جمعي ت شــناختی نشان دهندهي این است كه
جمعيت ایران در حال پير شــدن است و عمده دالیل این موضوع به
كاهش مواليد نســبت به جمعيت و افزایش اميد زندگی در جامعه ي
ایران بازمیگردد.
ب. دليل دیگر توجه به ســالمندی، احتماال تغيير ساختار خانواده ي
ایرانی اســت كه در آن سالمندان دیگر پيرانساالران گذشته نيستند و
فرزندان در دوران كهنســالی یاور والدین خود نيســتند یا نمی توانند
باشــند و بنابراین غيــر از عالقه مندیهای شــخصی، واقعيت های
زندگی ســالمندان در جامعهي ما، توجه دوچنــدان را به این پدیده،
اجتناب ناپذیر كرده است.
پ. دليل دیگر این است كه به دليل افزایش اميد زندگی، طول زندگی
ً و طبعا دوران كهنسالی اهميت بيشتری یافته است. اگر در گذشته تعداد
اندكی به سنين ك هنسالی میرسيدند، امروز تعداد كهنساالن و براساس
آن، حجم و تنوع مســائل و مشکالت سالمندان افزایش یافته و نياز به
پاسخگویی به این مسائل، یک ضرورت نهادین است.
در این ميان با وجود مطالعــات گوناگونی كه صورت گرفته، الزم
است به ابعادی مغفول از پدیدهي سالمندی توجهی دوچندان صورت
گي رد. به برخی از این محورها در زیر اشاره میشود:
سالمندی و خانواده- شاید مهم ترین اتفاقی كه در طی چند دهه ي
اخير منجر به بي شــترین تحول در عرصهي ســالمندی شده است را
بتوان در تحوالتی جســتجو كرد كه در ســاختار و كاركرد خانواده ي
ایرانی رخ داده است. این تحوالت باعث تغيير سازوكارهای حمایت و
مراقبت از سالمندان و بيش و پيش از آن جایگاه سالمندان در خانواده،
بوده است. در گذشــته ای نه چندان دور، مسير زندگی فرد به گونه ای
پيش می رفت كه فرد با رسيدن به مرحله ي پيری، در خانواده ای قرار
داشــت كه به مرحله یا مراحل آخری چرخــهي زندگی خانواده وارد
شــده بود و این وضعيت، امکان حمایت از فرد ســالخورده را فراهم
میساخت؛ اما افزایش ســن ازدواج و یا نداشتن فرزند، فرد را از این
امکان ســنتی محروم می كند. این موضــوع و صدها موضوع دیگر،
محتاج مطالعات جدی است.
جنســیت و ســالمندی - تفاوتهای جنسيتی ســالمندی و حتی
تفاوتهای دو جنس در دوران ســالمندی در جهان مورد توجه جدی
قــرار گرفته، اما در ایــران هنوز با توجه به اهميت جنســيت، مورد
مطالعه ي جدی قرار نگرفته است.
فراغــت و ســالمندی- نهاد فراغت دچار مشــکالت ســاختاری
گونه گونی در ایران اســت. این مشــکل در حوزهي سالمندان، چند
برابر اساســیتر اســت. توضيح آن كه مدیریــت و برنامه ریزی برای
فراغت، ابتدا برای كــودك ان و نوجوانان مدنظر قرار میگيرد، پس از
آن اولویتی برای افراد شــاغل دارد و در آخر و در معنایی محدود، به
ك هنساالن مربوط میشود. به صورت تاریخی، دوران كهنسالی دوران
بازگشت به درون و عبادت تلقی می شده است. این معنا اگرچه برای
گروههای بزرگی از ك هنساالن در جامعهي ما مطرح است، اما در كنار
آن به صورت نهادین ني ازی جدی به وجود ابزارها، قواعد و نقشهای
تعریف شده برای فراغت در دوران سالمندی به چشم میخورد.
3. سالمندی و شهر- توجه به مسائل شهروندان كهنسال در شهر، از
ضرورت های انکارناپذیر جامعهي شــهری امروز است. توجه به تردد
ســالمندان و مبلمان شهری مرتبط، توجه به آموزشهای شهروندی
برای رعایت حال كهنســاالن در دسترسی به امکانات گوناگون و در
اولویت قرار دادن آنان، از جمله مسائل سالمندان در شهر است.
ســالمندی و ســامت روانی- دوران ســالمندی با شرایط ویژه ي
روانشناختی خاص خود همراه است. این ویژگیها در شرایط فرهنگی
مختلــف و در دو جنس بروزهای متفــاوت و واك نشهای اجتماعی
متفاوتی را به همراه دارد كه چندان مورد مطالعه قرار نگرفته است.
ســالمندی و سیاست اجتماعی- جای ســالمندان در سياست های
اجتماعی و برنامه ریزیهای دولت چندان مشــخص نيست. آثار قصد
شده یا قصد ناشدهي سياســت ها و ك ارگزاریهای اجتماعی، نيازمند
مطالعات جدی و نگاه مقطعی و طولی به این مهم است.
ســالمندی و خدمات اجتماعــی - اگرچه ســازمانهای خدماتی و
مددك اری اجتماعی در حوزه ي ســالمندان همواره حساس بودهاند، اما
به دليل ماهي ت دولتی اغلب این ســازمانها و ناكارآمدی بسياری از
این سازمان ها و نيز به دليل شناخت ناكافی از مسائل واقعی سالمندان
در ایــران، نياز به مطالعه ي عمي قتر این موضوع همچنان به چشــم
میخورد.
مردمشناسی ســالمندی- در جامعه ي سنتی ایران اعم از شهری،
روستایی و یا عشایری، شي وههای تجربه شدهای برای تأمين نيازهای
سالمندان و شناخت این دوره از زندگی وجود داشته است كه با توجه
به تغيي رات شــدید جامعهي ایرانی در حال ناپدید شدن و جایگزینی
با شــيوه های كارآمد و غيركارآمد معاصر اســت. از این نظر ضرورت
دارد به این ســنتها یا حتی با نگاهی مردم نگارانه به شرایط موجود
سالمندان با نگاهي از درون(اميک) توجه شود.
سالمندی و جامعه شناسی پزشکی- از منظر جامعه شناسی پزشکی
بيماری امری اجتماعی اســت. از این رو توجه به مســائل بهداشتی-
درمانی ســالمندان در شهرهای كوچک، متوسط و بزرگ، به تفکيک
دو جنس و اقشار اجتماعی مختلف میتواند موضوعاتی بدیع را برای
مطالعه ایجاد كند.
ســالمندی و پزشــکی اجتماعی- پزشــکی اجتماعی شاخه ای از
پزشکی است كه نگاهی اجتماعی به شناخت و درمان بي ماریها دارد.
این حوزه از مطالعات پزشکی می تواند با تقویت نگاه جامعهشناختی،
روانشناســی اجتماعی و روانشناختی سالمندان و تركيب آن با دانش
پزشکی به حل بسياری از مسائل سالمندان منجر شود.
به فهرســت فوق میتــوان زمي نهها و محورهــای دیگری را نيز
افزود، اما آنچه همواره باید مدنظر قرار گيرد آن اســت كه سالمندی
در ایران به عنوان یک موضوع مهم مطالعات اجتماعی، بســيار فقير
است و محتاج مفهوم سازی ها و نظریه پردازیهای جدی است. تعداد
ك تاب های نوشتهشــده یا ترجمه شده كمتر از شمار انگشتان دو دست
است و تعداد محققان و تحقي قهای انجام شده و بودجههای پژوهشی
این عرصه، ناچي ز است. شــاید مهمترین دليل این موضوع آن باشد
كه درس خاصی برای دوره ي سالمندی در دورههای علوم اجتماعی،
روانشناســی و خدمات اجتماعی یا تعریف نشده یا بسيار جوان و فقير
است. توجه به دوره های كودكی و نوجوانی و جوانی، حداقل با تعریف
یک درس در برخی رشته ها شروع شده، اما هنوز دورهي سالمندی با
همه ي مسائلی كه دارد، مدنظر قرار نگرفته است.
اختصاص یک شــماره از مجله ي كتاب ماه علوم اجتماعی به این
موضوع، ضمن تأكيد بر اهميت ایــن پدیده، می تواند زمينه ي بحث
بيشتر در این حوزه را فراهم كند.
امید علی احمدی

+ نوشته شده در  دوشنبه پنجم خرداد 1393ساعت 16:12  توسط امید علی احمدی  | 

نشریه علوم اجتماعي شماره 74 ارديبهشت 1393 پي دي اف نشریه

 

عنوان مقالهشماره صفحهنویسندگانمتن مقاله
ابعاد مساله ي سالمندي و ضرورت هاي مطالعه 2-3 اميد علي احمدي alternate text
بازنمايي سالمندي در جامعه، مشكلات و راهكارها 4-7 سوسن كباري,عزت اله سام آرام alternate text
جامعه شناسي سالمندي 8-11 عاليه شكربيگي alternate text
پيري؛ رويكردي ميان رشته اي 12-13 علي روشنايي alternate text
سالمندشناسي اجتماعي 14-17 نسرين پورهمرنگ alternate text
مطالعه ي تطبيقي سياست هاي مربوط به سالمندان و مراقبت هاي خانگي در نظام هاي رفاهي انگلستان و هلند 18-27 حميده شيرمحمدي,سيد احمد حسيني,ماندانا مهران فر alternate text
بررسي عوامل اجتماعي موثر بر افسردگي در بين زنان سالمند ساكن آسايشگاه كهريزك 28-33 طلعت الهياري,نفيسه ميرقلي خاني طهراني alternate text
بازانديشي تمدن، ارتباطات و ترور در دهكده جهاني 34-38 اسماعيل قديمي alternate text
عصر بي سرزمين 39-41 فريبا صياد,مريم يوسفي alternate text
كاربرد گروه هاي كانوني در پژوهش 42-45 مهدخت قرباني alternate text
ارتباطات و آگاهي 46-49 مسعود اسدي نژاد جمالي alternate text
نگرشي نو به سياست فرهنگي 50-51 محمد فكري alternate text
پرسه زني و زندگي روزمره ي ايراني 52-55 علي يعقوبيان alternate text
درآمدي بر تاريخ فرهنگي بدن در ايران 56-63 مهدي اميدي alternate text
جامعه شناسي گردشگري؛ تاريخ انديشه و نظريه در جامعه شناسي توريسم 64-70 نيما اكبري alternate text
مطالعه ي مقايسه اي، تعريف، شرايط و مشكلات كهنسالي زنان و مردان در شهر آشتيان 71-82 اميد علي احمدي,سميه آشتياني alternate text
معرفي شاخص توسعه انساني (HDI) 83-85 محسن صادقي اميني,محمود جمعه پور alternate text
نگاه جامعه شناختي جلال آل احمد به غربزدگي 86-91 داريوش شعبان,ليلا شعبان alternate text
نشست سالمندي و مدرن گرايي 92-93   alternate text
ابعاد اجتماعي سالمندي در ايران 94-96   alternate text
بررسي كيفيت زندگي سالمندان شهر تهران؛ با تاكيد بر عوامل جمعيتي، اجتماعي 97-98   alternate text
اطلاع رساني نقد كتاب 99-99   alternate text
پيشخوان 100-102 سحر برين خو alternate text
تعداد مقالات يافت شده:23
+ نوشته شده در  دوشنبه پنجم خرداد 1393ساعت 16:6  توسط امید علی احمدی  | 


v\:* {behavior:url(#default#VML);} o\:* {behavior:url(#default#VML);} w\:* {behavior:url(#default#VML);} .shape {behavior:url(#default#VML);}

Normal 0 false false false false EN-US X-NONE FA /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0mm 5.4pt 0mm 5.4pt; mso-para-margin-top:0mm; mso-para-margin-right:0mm; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0mm; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

Description: http://box.anchorfree.net/images/hss_logo.jpg

Description: http://box.anchorfree.net/images/x_ask.gif

Description: تبدیل طلاق از «تابو» به راه‌حل/گفتگو با محمدامین قانعی‌راد

تبدیل طلاق از «تابو» به راه‌حل/گفتگو با محمدامین قانعی‌راد

پیش‌ترها، خیلی پیش‌تر هم نه، شاید حتی تا همین 10سال پیش خیلی جسارت می‌خواست زنی از طلاق سخن بگوید. اینطور نبود که زن‌ها برای ویران‌کردن یک زندگی پیشقدم شوند. داغ ننگ طلاق روی پیشانی زن، -یا حتی مرد- چیزی نبود که بشود به‌سادگی از آن گذشت. این بود که زندگی‌ها در نسل والدین ما سال‌ها و سال‌ها ادامه می‌یافت بی‌آنکه طرفین از زندگی راضی باشند و بی‌آنکه حتی یک‌بار به طلاق فکر کنند. طلاق، پیش‌تر در جامعه ایران تابو بود. در تعریف تابو می‌گویند: «تابو یا پَرهیزه آن دسته از رفتارها، گفتارها یا امور اجتماعی است که طبق رسم و آیین یا مذهب، ممنوع و نکوهش‌پذیر است

در گذشته، طلاق آخرین راه‌حلی بود که به ذهن زوجین می‌رسید اما امروزه طلاق از ابتدا یکی از گزینه‌های روی میز است. به نظر می‌رسد قبح طلاق نزد افراد جامعه کمتر شده یا از میان رفته است. این تغییر رویکرد به طلاق و از میان‌رفتن قبح آن را چگونه تحلیل می‌کنید؟ این ماجرا از چه زمانی آغاز شد و علت‌های آن در جامعه ایران چه می‌تواند باشد؟

به‌نظر می‌رسد که طلاق در روزگار فعلی از یک تابو به یک راه‌حل تبدیل شده است. قبلا طلاق را به‌عنوان راه‌حل تلقی نمی‌کردند و به سراغ آن نمی‌رفتند مگر به‌عنوان آخرین راه‌حل که البته کراهت داشت. اما امروز یکی از راه‌حل‌های روی میز است. در میان راه‌های موجود، طلاق هم به‌عنوان یک راه‌حل مطرح است.
روند این تبدیل تابو به راه‌حل چگونه بوده است؟
تبدیل‌شدن طلاق از تابو به راه‌حل دلایل مختلفی دارد. هر رفتار اجتماعی در یک چارچوب و ساختار اجتماعی اتفاق می‌افتد. پیش از این در چارچوب اجتماعی ازدواج و طلاق، خانواده و خویشاوندی نقش بیشتری داشت، یعنی پدیده ازدواج در درون چارچوب خویشاوندی صورت می‌گرفت. بنابراین خود چارچوب اجتماعی یک نوع کنترل اجتماعی هم اعمال و این قضیه را پیچیده و سخت می‌کرد. آدم‌ها هم خیلی راحت این چارچوب کنترل اجتماعی را پذیرفته بودند که برای مثال پدر و مادر دو طرف و حتی خواهر و برادر و سایر خویشاوندان بتوانند راجع‌به این قضیه اظهارنظر کنند. بنابراین ازدواج پدیده‌ای بود که به تاریخ خانواده ربط پیدا می‌کرد و بخشی از یک حادثه خانوادگی تلقی می‌شد؛ یک حادثه خویشاوندی. بنابراین خانواده و گروه خویشاوندی این حق را داشتند این حادثه‌ای که به خودشان تعلق دارد را تا حد زیادی تحت‌کنترل قرار دهند. بنابراین اگر شما می‌خواستید در مورد این حادثه تصمیمی بگیرید، باید تصمیمی جمعی در مورد آن گرفته می‌شد و به تنهایی حق به‌هم‌زدن رابطه را نداشتید. یک مقداری این چارچوب اجتماعی- چارچوب اجتماعی‌ای که هم ازدواج در آن رخ می‌دهد و هم طلاق- عوض شده و تبدیل به چارچوبی شده است که به‌نظر من گروه‌های دوستی نقش بیشتری در ساخت چارچوب اجتماعی برای ازدواج یا طلاق دارند، برای مثال من می‌بینم که جوان‌ترها بیش از اینکه با والدین و اقوام دیگر برای ازدواج مشورت کنند، با دوستان و همکلاسی‌ها و گروه دوستان خود مشورت می‌کنند و حتی انتخاب با مشورت این گروه‌ها صورت می‌گیرد. قبلا اگر پدر و مادر، فردی را برای ازدواج فرزند کاندیدا می‌کرد، در حال حاضر گروه‌های دوستی که فرد با آنها در ارتباط است، پیشنهاد می‌دهند و خود فرد است که انتخاب می‌کند. دلیل انتخاب، بیشتر وابسته به گروه‌های دوستی است. ممکن است این گروه‌ها در دانشگاه یا محل کار شکل گرفته باشند یا دوستی‌هایی که یک مقداری فراتر رفته است. امروزه هم دوستی‌های مجازی از طریق عضویت در شبکه‌های اجتماعی ایجاد شده است. این رابطه ابتدا مجازی است و بعد به دنیای واقعی کشیده می‌شود. شما اگر از طریق فیس‌بوک با دوست دوستت آشنا شدی، این فرد ممکن است دوست شما شود و او را در دنیای واقعی ببینید. پدیده ازدواج شامل انتخاب فرد و گزینش فرد است. بین همسریابی و همسرگزینی تفاوت وجود دارد. معمولا در خانواده‌های سنتی همسریابی و همسرگزینی با خانواده است. یک مقدار که به لحاظ زمانی جلوتر آمدیم، همسریابی با خود فرد شده است و همسرگزینی با خانواده، در حال حاضر هم همسریابی و هم گاه تایید همسرگزینی دارد به گروه‌های دوستی کشیده می‌شود که گروه‌های جوانی هستند که اطراف فرد را که تصمیم به ازدواج دارد، گرفته‌اند. این به معنای آن نیست که خانواده هیچ نقشی ندارد ولی به‌تدریج این گروه‌های دوستی وزن بیشتری می‌یابند. فرد در انتخاب همسر آینده تحت تاثیر توصیه و معرفی دوستان است. این فرد وقتی تصمیم به ازدواج می‌گیرد، دوستان نظر می‌دهند و بالاخره اتفاق ازدواج رخ می‌دهد. وقتی ازدواج رخ داد  تا حد زیادی از کنترل خانواده و خویشاوندی کاسته می‌شود. البته ما یک نسل قبل کنترل خویشاوندی را به‌عنوان گروه گسترده‌تر از خانواده داشتیم، کمی جلوتر، کنترل خانواده هنوز وجود داشته است و در حال حاضر به سویی می‌رویم که از کنترل خانواده هسته‌ای هم روی ازدواج کاسته می‌شود.
یعنی کنترلی که گروه دوستان دارند به اندازه کنترل خانواده و خویشاوندان تاثیرگذار است؟
در پاسخ به این پرسش باید پرسید در حال حاضر همسر را چگونه می‌یابند؟ در کلاس درس در محل کار یا در شبکه اجتماعی یا میهمانی یا حتی در خیابان فرد، کسی را می‌بیند و این اتفاق به دلیلی به ازدواج کشیده می‌شود بنابراین به جای مورد قدیمی که فرد می‌نشست تا پدر و مادر کسی را برای او کاندیدا کنند، الان به‌طرق دیگری همسر یا کاندیدا برای ازدواج پیدا می‌شود. در همان زمینه است که فرد از طرف دیگران مورد ارزیابی قرار می‌گیرد که آیا این شخص مناسب است یا خیر؟ و چون خانواده نقش کمتری در شکل‌دادن به این حادثه پیدا کرده است، بعد هم نقش کمتری در تداوم خانواده دارد. رابطه ازدواج ممکن است حتی از هم بپاشد و طلاق در آن رخ دهد و بعد خانواده دختر و پسر در آخرین لحظه یا در آخرین روزها متوجه این قضیه شوند. طبیعی است که والدین اگر در ساختن ازدواج مشارکت کمتری داشته باشند، در ویران‌کردن آن هم مشارکت و اختیار کمتری خواهند داشت. امروزه به میزانی که فرد نقش بیشتری در پدیده ازدواج پیدا می‌کند، به همین میزان هم جامعه حقوق و مشروعیت بیشتری برای او قایل است که بتواند پدیده‌ای را که خود ساخته است، به‌هم بزند. پیش از این اگر خانواده شخصی را به‌عنوان شوهر به شما معرفی می‌کرد، اگر قصد به‌هم‌زدن آن را داشتید، خانواده پای آن می‌ایستاد اما امروز می‌گوید انتخاب خودت بود؛ خودت می‌دانی. قبلا که پدر و مادر در مناسبات خانوادگی و خویشاوندی دختری را برای پسری می‌گرفتند، به نحوی خانواده از سرمایه‌های اجتماعی خود برای این ازدواج سرمایه‌گذاری کرده و به عبارت دیگر آبرو گذاشته بود. چون خانواده و خویشاوندی سرمایه‌گذاری عاطفی و اقتصادی وداشتند و مایه بیشتری می‌گذاشتند، بنابراین نظارت بیشتری هم روی پدیده ازدواج داشتند؛ یعنی به چیزی که در ساخت آن مشارکت داشتند، اجازه فروپاشی نمی‌دادند. امروز که انتخاب خود دختر و پسر بیشتر است و والدین و اقوام احساس مشارکتی در ساخت آن ندارند، به تبع آن نمی‌توانند تلاش زیادی هم برای نگه‌داشتن ازدواج کنند.
به اعتقاد شما فردگرایی در جامعه امروز ایران چه میزان بر طلاق موثر بوده است؟
در جامعه امروز ایران فرآیندی با عنوان فردی‌شدن رخ داده است. در این فرآیند اختیارات بیشتری به فرد تفویض می‌شود. گاهی اوقات هم این فردی‌شدن یک نوع فردی‌شدن نهادینه است؛ یعنی اساسا نهادهای اجتماعی از جمله خانواده این فردیت را به فرد واگذار می‌کنند، مثلا پدر و مادر به فرزند می‌گویند تو هستی که باید زندگی کنی، من نمی‌توانم چیزی را بر تو تحمیل کنم. این رفتار را 30سال پیش نمی‌دیدید. این نوعی فردی‌شدن نهادینه‌شده است؛ یعنی فردی‌شدنی که توسط جامعه و نهادهای اجتماعی و خانواده به فرد واگذار می‌شود. در چنین فرآیندی که شما تصمیم می‌گیرید، از یک طرف خانواده احساس راحتی بیشتری می‌کند که کنترل را روی شما کم کند و به نوعی، فردیت شما را به رسمیت شناخته و حق تصمیم‌گیری برای شما قایل می‌شود. ولی در شرایط دیگر که ازدواج تا این حد یک پدیده فردی نبود و پدیده‌ای بود که به تاریخ خانواده تعلق داشت، خانواده تلاش می‌کرد از تاریخ خود دفاع کند، چون تاریخ خودش به نحوی حیثیت خودش بود.
از بین‌رفتن قبح طلاق در جامعه چگونه رخ داده است؟
یک بخشی بحث فردی‌شدن است. یک بخشی ناشی از تغییر چارچوب اجتماعی ازدواج است، یک بخشی هم به پدیده «مردمسالارشدن فرهنگی» برمی‌گردد. ما سه نوع مردمسالارشدن در جامعه داریم: ابتدا مردمسالارشدن سیاسی رخ می‌دهد، بعد اجتماعی و بعد فرهنگی. مردمسالارشدن سیاسی به توزیع قدرت در جامعه برمی‌گردد، مردمسالارشدن اجتماعی به گسترش رفاه اجتماعی و توزیع ثروت در جامعه برمی‌گردد و معمولا بعد از این دو، مردمسالارشدن فرهنگی اتفاق می‌افتد. یکی از پیامدهای مردمسالاری فرهنگی، دموکراتیک‌شدن خانواده است.
این روند مردمسالاری سیاسی تا فرهنگی از چه زمان آغاز شده که امروز کم‌وبیش بتوان دموکراتیزه‌شدن خانواده را به‌عنوان یکی از دستاوردهای مردمسالاری فرهنگی شاهد باشیم؟
اگر وسیع‌ترین معنای کلمه را در نظر بگیریم، از فردای انقلاب یا حتی از قبل از انقلاب روند مردمسالاری سیاسی آغاز شد. این درست از زمانی و از جایی بود که قدرت شاه زیر سوال رفت و گروه‌های مختلف اجتماعی به نحوی مشارکت بیشتری در قدرت احساس کردند. جلوتر هم مردمسالاری سیاسی و اجتماعی در مطالبات دوم‌خرداد و پدیده سال‌های بعد خود را نشان داد. با این توضیح که گروه‌های مختلف اجتماعی احساس می‌کردند می‌توانند حرف بزنند و می‌خواستند به‌عنوان یک فرد به حساب بیایند. این یک نوع دموکراتیک‌شدن سیاسی است که در آن آدم‌ها وضعیت تکصدایی جامعه را به چالش می‌کشند. مطالبات و رخداد رفاه اجتماعی هم در جامعه ما کمابیش وجود دارد. به هر حال در دوره سازندگی به نحوی رفاه اجتماعی گسترش یافت و بعد از آن هم اتفاقاتی افتاد که زن‌ها به لحاظ اقتصادی و درآمد و داشتن شغل پیشرفت کردند و این به بازتوزیع ثروت در جامعه منتهی شد. بنابراین سطح رفاهی زنان بالا رفت. ممکن است ببینیم که میانگین رفاه جامعه در کل، رشدی نداشته، اما مشارکت زنان در ثروت و رفاه اجتماعی افزایش یافته است. اگر آمار میزان پس‌انداز زنان در بانک‌ها نسبت به مردان را طی 20سال اخیر بررسی کنیم، می‌بینیم که با گذر زمان دسترسی زنان به منابع ثروت بیشتر شده است بنابراین این به گسترش دموکراتیک‌شدن اجتماعی در بین زن‌ها کمک کرده است. در این مرحله است که انتظارات و مطالبات مربوط به دموکراتیک‌شدن فرهنگی هم پیدا می‌شود. در چنین فضایی زنان انتظار حق تصمیم‌گیری برابر با مردان را در چارچوب جامعه و خانواده دارند. این اتفاق ساختار خانواده را دموکراتیزه می‌کند. این اتفاقی است که می‌افتد. شما در حال حاضر در جامعه ایران با خانواده‌هایی مواجه هستید که ساختار آنها نسبت به 30سال پیش دموکراتیک‌تر است بدون اینکه دچار فروپاشی شده باشند و اگر یک بررسی تجربی کنید، می‌بینید که زن‌ها نقش بیشتری در تصمیم‌گیری دارند.
و همه این روندها در نهایت چگونه به افزایش نرخ طلاق در جامعه منتهی می‌شوند؟
در مردمسالارشدن فرهنگی شما با یک پدیده‌ای با عنوان دموکراسی عاطفی مواجه هستید. در این موقعیت زنان انتظار نوعی موازنه قدرت با مردان دارند؛ یک نوع مساوات‌طلبی. در چنین فضایی زن‌ها مایملک شوهرانشان نیستند و نقش بیشتری در ساخت هویت شخصی خود پیدا می‌کنند. آنها می‌خواهند در تصمیم‌گیری‌های مربوط به خانواده نقش بیشتری داشته باشند.
اما این اتفاق چگونه به بیشترشدن طلاق منجر می‌شود؟
مردمسالارشدن به شما انتخاب بیشتری می‌دهد، از نظر فرهنگی وزن بیشتری به شما می‌دهد. این را با شرایطی مقایسه کنید که شما امکان انتخاب زیادی را برای طلاق -یا فروپاشی نهادی که با ازدواج تشکیل داده‌اید- از سوی جامعه نداشتید. مردمسالاری یعنی حق و قدرت انتخاب. پیش از این شما انتخاب زیادی نداشتید. چیزی بود که جامعه و سنت و پیشینه خانوادگی برای شما انتخاب کرده بود. این تاریخ یک تقدیر بود که باید آن را می‌پذیرفتید و با آن کنار می‌آمدید امروز اما به شما می‌گویند این تقدیر نیست و شما حق انتخاب دارید. مردمسالاری سیاسی یعنی اینکه اگر زمانی به شما می‌گفتند که این دولت تقدیر الهی است، امروز می‌گویند که می‌توانید با رأیتان آن را جابه‌جا کنید. در جوامع جدید چرخش قدرت افزایش یافته و آدم‌ها در مناصب بالای سیاسی بیشتر جابه‌جا می‌شوند، به دلیل اینکه حق انتخاب بیشتری به مردم داده شده است. در مردمسالاری فرهنگی هم به‌نحوی می‌توان این جابه‌جایی را انجام داد. یکی دیگر از اتفاقاتی که در مورد زنان افتاده، کاهش آستانه تحمل است. «نوربرت الیاس» در این‌باره بحثی در مورد پیشرفت تمدن دارد. او می‌گوید موقعی که تمدن پیشرفت می‌کند، ظرافت‌های رفتاری بیشتر می‌شود، برای مثال با پیشرفت تمدن رفتارهای بهداشتی و حوزه خصوصی آدم‌ها بیشتر موردتوجه قرار می‌گیرد. همراه با پیشرفت تمدن شما امروز به نسبت 40سال پیش نسبت به بو حساسیت بیشتری دارید بنابراین تلاش می‌کنید که بوی خوش بیشتری به کار ببرید و اگر کسی از کنار شما رد شود و بوی عرق دهد، مشمئز می‌شوید. این مثال‌هایی است که الیاس می‌زند. این را تغییر آستانه تحمل می‌گویند که در حال حاضر رخ داده است. در زمان‌های گذشته یک زن آمادگی بیشتری داشت که از شوهرش کتک بخورد، حرف تند بشنود و خشونت زبانی و فیزیکی را تحمل کند. اما امروز این آستانه تحمل کمتر شده و وقتی شما امکان انتخاب دارید، می‌توانید انتخاب دیگری کنید. بنابراین به دلایلی که تنها به حساسیت‌های تمدنی برمی‌گردد، ممکن است از همسر خود جدا شوید و دلایلی ذکر کنید مانند اینکه او طرز غذاخوردن را بلد نبود، حرف‌زدن بلد نبود، روی اعصاب من راه می‌رفت، بدسلیقه بود، بدلباس بود، بوی عرق می‌داد. اینها نشان می‌دهد که آستان تحمل تمدنی ما تغییر کرده است. پیش‌تر این حساسیت‌ها وجود نداشت. در حال حاضر اما همه استانداردهای زندگی تغییر کرده و همه در انتخاب‌های خود می‌خواهند از ظرافت برخوردار باشند.
شما تاکید کردید آستانه تحمل در زنان کاهش یافته است. آیا این می‌تواند دلیلی باشد که زنان در جامعه امروز ایران بیشتر از گذشته بازکننده فایل طلاق هستند؟
زن‌ها قبلا احساس می‌کردند که با بازکردن پرونده طلاق خیلی ضرر می‌کنند و بنابراین کمتر اقدام به این کار می‌کردند. در حال حاضر این احساس را ندارند. چرا؟ چون وابستگی اقتصادی‌شان کمتر شده است. حتی اگر طلاق بگیرند، ضرورت بازگشت به خانه پدری وجود ندارد و می‌توانند برای خودشان یک خانه مستقل داشته باشند و در و همسایه هم خیلی کنجکاو نیست که این زن تنها اینجا چه می‌کند؟ زن حتی چیزهایی هم ممکن است بعد از طلاق به دست بیاورد. اموال و درآمد شخصی خودش که گرو خانواده مشترک بود، آزاد می‌شود و البته که هنوز سنت مهریه را هم داریم که قابل وصول است. البته در مورد اینکه مهریه چقدر تاثیرگذار است، باید بیشتر تحقیق کرد. در واقع در جامعه امروز زن احساس می‌کند که تابو اجتماعی طلاق شکسته شده و می‌تواند زندگی مستقلی داشته باشد. مساله دیگری نیز در این میان اثرگذار است که به تغییر فرهنگی برمی‌گردد و آن «پسامادی‌شدن فرهنگ» است. در یک فرهنگ مادی، سیاست بقا حاکم است. یعنی آدم‌ها به دلایل اضطرارهای زندگی سعی می‌کنند که باقی بمانند. بقا یعنی اینکه این سقف و این سفره به هر قیمت باقی باشد! با رشد رفاه اجتماعی، سیاست زندگی و سیاست کیفیت زندگی برای افراد مهم می‌شود. این در واقع تفاوت زنده‌مانی و زندگانی است. 50سال پیش، زن فکر می‌کرد اگر همین سفره شوهر را از دست دهد، اگر همین خانه را از دست بدهد، معلوم نیست که بتواند از پس خودش بربیاید. الان این احساس- حداقل در قشری از زنان که تحصیلات و امکان اشتغال بیشتر و دسترسی به درآمد دارند- کمتر وجود دارد. به‌علاوه اینکه داغ ننگی را که جامعه پیش از این بابت طلاق به پیشانی زن می‌کوبید، نمی‌کوبد. قبلا یک حالت طردشدگی هم در ماجرای طلاق وجود داشت. اگر کسی طلاق می‌گرفت، از جامعه طرد می‌شد مثل اینکه اتفاق خیلی بدی افتاده و این فرد گناهکار است. الان می‌بینیم که مطلقه‌ها خیلی از جامعه طرد نمی‌شوند، داغ ننگ زده نمی‌شود و پدیده طلاق به‌عنوان پدیده کمابیش عادی درآمده و حتی نه‌تنها این قضیه برای نسل جوان اینطور است، بلکه برای نسل پیشین نیز به این شکل درآمده است. به‌نظر می‌رسد در این زمینه تضاد نسل‌ها وجود ندارد؛ یعنی این پدیده‌ای نیست که فقط نسل جوان با آن مواجه شده باشد. شکستن تابوی طلاق در حال حاضر، شامل نسل گذشته هم می‌شود. به همین دلیل است که اگر در گذشته پدری می‌شنید که دخترش می‌خواهد طلاق بگیرد عصبی می‌شد، امروز راحت برخورد و گاهی با دخترش همراهی می‌کند. من معتقدم ما تا حدی شکاف نسل‌ها در مورد نگاه نسبت به طلاق نداریم و یک نوع همگرایی نسبی بین گروه‌های مختلف در این زمینه ایجاد

شده است. این ابعادی که گفتیم، بابت تحول فرهنگی است. افزایش طلاق یک بعد دیگر دارد که ناشی از آسیب‌های اجتماعی و مسایل اقتصادی است؛ مسایلی مانند گسترش اعتیاد و لبه تاریک طلاق ناشی از خشونت خانوادگی شدید، اعتیاد و مساله ناتوانی خانواده برای گرداندن چرخ‌های زندگی خود است.
صحبت‌های شما در مورد مردمسالاری فرهنگی و دموکراتیزه‌شدن خانواده در جامعه شهری مدرن بود. در روستاها و جامعه عشایری ایران چه می‌گذرد؟
در جامعه روستایی طبیعتا نگاه به طلاق متفاوت‌تر است و آنجا هنوز ساختار خانواده و چارچوب اجتماعی وجود دارد. البته روستاها هم به میزانی که تحول فرهنگی به آنها نفوذ کرده است، تغییر کرده‌اند. روستاها نیز از طریق رسانه‌ها و ماهواره‌ها و حتی سریال‌ها و برنامه‌های شبکه‌های صدا و سیمای ملی تاثیر گرفته‌اند و این در حالی است که برنامه‌های این شبکه‌ها بیشتر برای شهروندان طبقه متوسط رو به بالا ساخته شده است. بنابراین ارزش‌هایی را که از این طریق منتقل می‌کنند، همین زندگی خانوادگی طبقه متوسط است که دموکراتیزه شده و زن در آن حضور بیشتر و حق تصمیم‌گیری بیشتری دارد. در واقع شکاف بین عرصه عمومی و عرصه خصوصی در هم شکسته شده است. به علاوه اینکه فقر به معنای گذشته در روستاها وجود ندارد. در بسیاری از مناطق روستایی و زراعی گران‌شدن قیمت زمین و ‌گران‌شدن قیمت محصولات کشاورزی و تولیدات دامداری به همراه گسترش خدمات زیربنایی مثل بهداشت و آموزش و آب و برق و گاز و… یک مقداری وضعیت مرفه‌تری را ایجاد کرده‌اند. به همین نسبت، دموکراتیک‌تر هم شده‌اند ولی باید نسبی قضاوت کرد. هنوز کنترل خانواده در روستاها از شهرها بیشتر است. در مورد زندگی عشایری اطلاعات زیادی در دست ندارم و باید این سوال را از مردم‌شناسانی پرسید که در این حوزه کار کرده‌اند. به هر حال به‌نظر می‌رسد حتی عشایر هم از این فرآیند‌ها بی‌نصیب نمانده باشند.

منبع> روزنامه شرق 

عکس: امیر جدیدی، شرق

 

+ نوشته شده در  دوشنبه هجدهم فروردین 1393ساعت 12:15  توسط امید علی احمدی  | 


نشریه علوم اجتماعي شماره 72 اسفند 1392 پي دي اف نشریه

عنوان مقالهشماره صفحهنویسندگانمتن مقاله
رسانه، فرهنگ، سبك زندگي 2-3محمدرضا رسوليalternate text
نشست دين و سبك زندگي 4-9محمدرضا رسولي,مسعود كوثري,مهدي منتظرقائم,نعمت الله فاضليalternate text
فرهنگ و رفتار اجتماعي 10-12علي يعقوبيalternate text
تأملي در جامعه شناسي بدن 13-21توحيد عليزادهalternate text
رسانه و فرهنگ مصرف 22-30پگاه سعيدي,رحمان سعيديalternate text
كودكان و تبليغات تلويزيوني 31-37فاطمه نوري رادalternate text
اقوام ايراني و زمينه هاي همگرايي 38-41عسگر ابراهيميalternate text
يكسان سازي در تلويزيون امريكا و نظريه صنعت فرهنگي 42-54مهدي بازرگانيalternate text
خاستگاه و چيستي موسيقي زيرزميني از منظر جامعه شناسي 55-61احسان عزيزي,اميرمسعود اميرمظاهريalternate text
معماي سقوط و فراواني 62-64محمد فكريalternate text
تاريخ ايران مدرن 65-66مينا اينانلوalternate text
شكاف جهاني 67-68احمد ميرعابدينيalternate text
ارتباطات و توسعه 69-71ندا شفيعيalternate text
تاريخ و نظريه ي اجتماعي؛ تعامل يا تقابل 72-76محمدرضا ناظريalternate text
دين و نقش هاي ديني در گلستان سعدي 77-84اميد علي احمديalternate text
تحليل مردم شناختي كاربرد واژه هاي فرهنگي و ارتباطي 85-89رقيه رحمتيalternate text
نقد و بررسي كتاب فرهنگ و زندگي روزمره 90-91جبار رحماني,عليرضا مرادي,مهدي حسين زادهalternate text
نشست نقد و بررسي كتاب دوجلدي فرهنگ شهر ما برگزار شد 92-93 alternate text
نشست نقد كتاب نگرشي نو به سياست فرهنگي 94-95 alternate text
علوم اجتماعي از ديدگاه منتقدان 96-97مژگان حقانيalternate text
سي و يكمين دوره جايزه كتاب سال 98-99مسعود بهزادي رادalternate text


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه پنجم اسفند 1392ساعت 1:8  توسط امید علی احمدی  | 


ز منظر جامعه‌شناسي

بچه‌هاي کار، فرزندان سياست‌هاي نادرستند

دکتر اميد علي‌احمدي

جامعه‌شناس و عضو هيات‌علمي دانشگاه آزاد اسلامي

يکي از کارکردهاي مهم خانواده، مراقبت از اعضاي خانواده است. اين مراقبت داراي 3‌بعد فيزيکي يا جسماني، رواني و اجتماعي است. به واسطه مراقبت خانوادگي است که فرد امکان رشد شخصي و اجتماعي را براي حيات فردي و اجتماعي پيدا مي‌کند. تهيه غذا، پوشاک و سرپناه و ايجاد فضايي آرام از حيث رواني و مهيا کردن امکان رشد اجتماعي کودک به وسيله رشد زبان، کنش متقابل اجتماعي و حمايت عاطفي، شرايط لازم را براي رشد کودک فراهم مي‌‌كند و نهايتا جامعه از وجود عضوي سالم که مي‌تواند نقش‌هاي اجتماعي گوناگوني را بپذيرد، برخوردار مي‌شود. در شرايطي که خانواده نه‌تنها امکان تمهيد شرايط گفته شده براي رشد کودک را ندارد بلکه به‌دليل فقر يا هر عامل تضعيف‌کننده ديگر، وابسته به کودک است تا با کار (اصطلاحا کار) خود باري را از دوش خانواده بردارد، خانواده ناتوان از توليد يکي از کارکردهاي اساسي خود است و مي‌تواند خانواده‌اي نابسامان يا ناتوان تلقي شود. اين خانواده پيش و بيش از هر چيز به حمايت و مراقبت اجتماعي سازمان‌هاي حمايتي نياز دارد، بنابراين وجود کودک کار نشان‌دهنده وجود يک نابساماني خانوادگي و ناکارآمدي سازمان‌هاي حمايتي خانواده در جامعه است.


کودک کار با کودک خياباني فرق دارد

آنچه معمولا در بحث کودکان کار ناديده گرفته مي‌شود، گستردگي مصاديق، معنا و تعريف کودکان کار است که به غلط اين تصور ساده‌انگارانه يا تقليلي را از کودکان کار پديد آورده که برخي با شنيدن عنوان «کودکان کار» به ياد کودکان خياباني مي‌افتند که شيشه اتومبيل‌ها را پاک مي‌کنند يا فال حافظ مي‌فروشند يا اسپند مي‌گردانند! اصطلاح بچه‌هاي کار شامل تمامي کودکاني مي‌شود که به هر دليل، از مسير عادي آموزش و زندگي کودکانه بازمانده‌اند و وقت خود را صرف کمک به خانواده مي‌كنند. در اين معني دختر بچه‌اي که از برادر يا خواهر کوچک خود مراقبت مي‌کند تا مادر به اشتغال خود برسد يا بچه‌اي که به قاليبافي گمارده مي‌شود يا در مغازه پدر خود پادويي مي‌کند يا هر بچه‌اي که به‌دليل فقر خانواده دچار محروميت‌هاي تحصيلي و فراغتي است تا به فقر خانواده نيفزايد، مي‌تواند کودک کار تلقي شود.


خانواده‌هاي بي‌پناه، کودکان خياباني

سوالي که در اين نوشته مي‌خواهيم به آن بپردازيم، اين است که وجود کودکان کار چه ربطي به خانواده و سياست‌هاي خانوادگي در جامعه دارد؟ و از زاويه مفهوم مراقبت از خانواده چگونه مي‌توان به مشکل کودکان کار پرداخت و براي آن راه‌حلي ارائه كرد؟

براي شناخت مشکل کودکان کار، نخست بايد ريشه اين مشکل را در خانواده بررسي کرد. خانواده کودکان کار در شرايط معمول به‌دليل مرگ، ترک يا ناتواني پدر، مادر يا هر دو آنان و همچنين اعضاي بالاتر از 18 سال خود يا در شرايط ديگر به‌دليل ناتواني بزرگسالان در تامين حداقل معيشت يا در شرايط نامتعارف به‌دليل زياده‌خواهي يا اسارت کودک در دستان اعضاي بزرگ‌تر که به غلط سرپرست يا سرپرستان او محسوب مي‌شوند، کودک را به انجام فعاليت‌هايي که به کسب درآمد منجر مي‌شود، وادار مي‌كنند. در هر صورت خانواده يا خانواري که کودک بدان تعلق دارد به نظارت و حمايت سازمان‌هاي مسئول نيازمند است.


حمايت‌هاي ناکافي

در مورد کودکان کار در ايران، احتمالا يا حمايت سازمان‌هايي مثل بهزيستي يا کميته امداد ناکافي است يا آن چنان غيرسيستماتيک و نامتناسب است که نمي‌تواند شرايط تحميل کار به کودک يا کودکان کار در خانواده را تغيير دهد. شرايط ايده‌آل در چنين مواردي آن است که خانواده با پيشگيري اوليه به شرايطي نرسد که ناچار از فروش کار کودکان خود باشد و مراقبت از خانواده‌هاي در معرض آسيب پيش از وقوع آسيب جدي به کارکردهاي خانواده، مورد مراقبت و حمايت واقع شود يا در صورت بروز آسيب مثل مرگ سرپرست يا مهاجرت يا از دست رفتن شغل يا فقر شديد به‌دليل وقوع بيماري مهلک و پرهزينه، با پيشگيري ثانويه از خانواده دچار آسيب حمايت جدي به عمل آورد و در شرايط خاص حتي با جداکردن موقتي يا دائم کودک از محيط آسيبي، از بروز آسيبي بزرگ‌تر جلوگيري كند.

در نبود سازمان‌هاي حمايتي جدي و اقدام‌هاي برنامه‌ريزي‌شده هماهنگ و سياست‌گذاري‌هاي خانوادگي جدي به‌دليل نگاه ماقبل مدرن و غيرعلمي به خانواده و مساله کودکان کار، جمع کردن کودکان خياباني از خيابان‌ها فقط به‌دليل زشت کردن چهره خيابان‌هاي پايتخت و شهرهاي بزرگ کشور و آزرده نشدن خاطر شهروندان(!) جاي اقدام‌هاي اصولي در اين زمينه را مي‌گيرد و شهرداري و نيروي انتظامي به جاي سازمان‌هاي حمايتي و سياست‌هاي مراقبت از خانواده، دست به کار مي‌شوند و مانند بسياري ديگر از مسائل اجتماعي صورت مساله موقت از چهره شهر و جامعه پاک مي‌شود؛ غافل از آنکه سيل کودکان کار بالقوه که به‌دليل تحولات غيرقابل اجتناب اجتماعي و خانوادگي و ناکارآمدي سياست‌هاي فقرزدايي به وجود خواهند آمد، در راه‌ هستند.


جزيره‌هايي که غرق مي‌شوند

تصور غالب در خصوص خانواده در ايران اين است که خانواده گروهي طبيعي است که مي‌تواند به‌دليل توانايي‌هاي ذاتي خود، از خود محافظت و مشکلاتش را حل كند. اين تصور، غلط و آسيب‌زاست. خانواده امروز بخشي از نظام خويشاوندي پيوسته يا بخشي از يک طايفه روستايي يا عشيره‌اي يا بخشي از يک خاندان شهري در شهرهاي سنتي و تاريخي نيست، خانواده امروز، گروهي است شبه‌هسته‌اي که با وجود آنکه هنوز مهم‌ترين حمايت‌هاي خود را از نزديکان مي‌گيرد، به‌دليل فرايند شهرنشيني و سستي هر چه بيشتر پيوندهاي خويشاوندي، حداقل از حيث کمک‌هاي اقتصادي، به شدت نيازمند مراقبت است.

خانواده امروز به‌وسيله خويشاوندان و اجتماع محلي نظارت نمي‌شود که مثلا در صورت بروز خشونت خانوادگي يا هر نوع آسيب ديگر، با ياري‌هاي غيررسمي يا گزارش به سازمان‌هاي مسئول، تحت‌وارسي و حمايت قرار گيرد. خانواده‌هاي شهري امروز جزيره‌هاي بسيار کوچکي هستند که بدون ارتباط با هم فقط در مجاورت هم زندگي مي‌کنند و هر گونه دخالت همسايگان را فضولي و گناهي غيرقابل بخشش مي‌دانند. در چنين شرايطي آيا مي‌توان خانواده را با اين تصور که خانواده‌ها داراي کشش و وابستگي خوني و احساسي هستند، به حال خود رها کرد؟ بحث بر سر دخالت دولت در زندگي خصوصي مردم نيست، که اين خود آسيبي ديگر است، بحث بر سر آن است که همه خانواده‌ها بايد به‌وسيله سازماني که مسائل بهداشتي، رواني، اجتماعي و حتي اقتصادي تک‌تک خانواده‌ها يا خانواده‌هاي بيشتر در معرض آسيب را بررسي مي‌كند و يک نظام مشاوره دائمي و همه‌جانبه را به‌وجود آورده و نيازهاي گوناگون خانواده‌ها را در مقاطع مختلف زندگي خانوادگي‌شان بررسي و درصورت نياز به حمايت، به مراجع مسئول معرفي مي‌كند، تحت‌نظارت و حمايت قرار گيرند. اين تصوير ايده‌آل جز از طريق تغيير نگرش سياست‌گذاران اجتماعي، كنندگان مجلس، دست‌اندرکاران سازمان‌هاي حمايتي و مردم و بدون هماهنگي کليه سازمان‌هاي مسئول، رنگ تحقق نخواهد گرفت.


تغيير معناي کودک کار

اکنون مي‌توان علت افزايش کودکان کار يا ناکارآمدي شيوه‌هاي کنترل و کاهش تعداد اين کودکان را توضيح داد. کار کودکان در گذشته‌هاي تاريخي، در اجتماع‌هاي روستايي و عشايري و در شهرهاي تاريخي معمول بوده است. کودک از زماني که مي‌توانست در توليد نقشي کوچک برعهده گيرد، به کار گرفته مي‌شد. در آن جوامع، آموزش از طريق کار قابل‌تحمل براي کودک، انجام مي‌شد. در جامعه جديد، آموزش فن و حرفه، هنگام کار انجام نمي‌شود. جامعه جديد نه‌تنها به کار کودکان نياز ندارد بلکه از کار کودکان لطمه مي‌بيند چراکه سرمايه‌هاي انساني خود را با گماردن کودکان به کار از دست مي‌دهد. جامعه ما در حد فاصل کار کودکانه جامعه سنتي و کودکان کار از يک سو و بين مراقبت و پرورش کودکان و حمايت از خانواده از سوي ديگر، نتوانسته است ابزارهاي مدرن و شيوه‌هاي عقلاني را براي پيشگيري از پيدايش کودکان کار پديد آورد.

در نگاهي کلان و بلند مدت، بدون اتخاذ و اعمال سياست‌هاي حمايتي واقعي براي خانواده و نه راه‌حل‌هاي موقتي و بخشي، جامعه قادر نخواهد بود از رنج کودکان کار بکاهد و آثار زيانبار وجود و گسترش آنها را مهار كند و در نگاهي خرد و ميان‌مدت جامعه ما به ايجاد سازمان‌هاي حمايتي واقعي براي شناسايي و حمايت از کودکان و خانواده‌هاي کودکان کار نياز دارد که با يا بدون خانواده، با توجه به درجه سامانمندي خانواده، از اين کودکان تا مرز ايجاد توانايي‌هاي لازم براي داشتن زندگي مستقل و به دور از بهره‌کشي‌هاي خواسته يا ناخواسته، حمايت كند.


+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم بهمن 1392ساعت 14:45  توسط امید علی احمدی  | 


یک جامعه‌شناس:

حذف دوران نامزدی آسیب زاست

» سرویس: اجتماعي - جوانان و زنان

یک جامعه‌شناس با اشاره به تبعات حذف دوران نامزدی و عقد دختر و پسر پس از خواستگاری، گفت: علت این کار، ترس خانواده‌ها از رعایت نشدن حد و حدود ارتباط دختر و پسر است. بنابراین آنان را بلافاصله پس از خواستگاری به عقد یکدیگر درمی‌آورند.

دکتر امید علی احمدی در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس «زنان» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، با اعتقاد به اینکه چنین اقدامی می‌تواند آسیب‌هایی در پی داشته باشد، افزود: اگر دختر و پسر به این نتیجه برسند که با یکدیگر سازگاری ندارند، ممکن است دچار مشکلات اجتماعی و حقوقی شوند.

وی ادامه داد: ازدواج‌ها در ایران یا سنتی یا شبه مدرن هستند. در ازدواج سنتی آشنایی دختر و پسر از همدیگر کم است، اما در ازدواج شبه مدرن، آشنایی آنان ممکن است حتی بیش از حد متعارف باشد.

وی تاکید کرد: با توجه به تغییر شرایط اجتماعی، ویژگی‌های شخصیتی افراد تنوع یافته است، بنابراین هر دختری برای ازدواج با هر پسری مناسب نیست و برعکس. در گذشته دختران و پسران در دوران نامزدی به شکل کنترل شده با یکدیگر در ارتباط بودند و می‌توانستند با یکدیگر تا حدی آشنا شوند.

این جامعه‌شناس در ادامه گفت: بشر موجود پیچیده و مبهمی است و در چند ساعت رفت و آمد همه ابعاد شخصیتی خود را بروز نمی‌دهد. بنابراین حداقل یک دوره شش ماهه برای آشنایی و رفت و آمد دختر و پسر با یکدیگر در قالب دوران نامزدی ضرورت دارد.

وی تاکید کرد: در دوران نامزدی جوانانی که در موقعیت ازدواج هستند، می‌توانند با یکدیگر صادقانه صحبت کنند و به این نتیجه برسند که آیا از نظر عاطفی و اجتماعی همخوانی دارند و از نظر فرهنگی و اعتقادی با یکدیگر سازگار هستند یا نه؟

این جامعه‌شناس افزود: دختر و پسر اگر با وجود آگاهی از نبود سازگاری بین خود، زندگی مشترکشان را آغاز کنند، دچار مشکلات عدیده‌ای می‌شوند بنابراین لازم است در خانواده‌های سنتی دختر و پسر پیش از دوران عقد، فرصت آشنایی با یکدیگر را داشته باشند و این کار بیش از گذشته نیاز است چرا که در گذشته اگر دختر و پسر یکدیگر را نمی‌شناختند، ممکن بود بتوانند با هم زندگی کنند اما در حال حاضر بدون شناخت و ایجاد تعهد اخلاقی بین آنان، به هیچ وجه امکان زندگی زوجین ممکن نیست.

وی درباره تاثیر عقد دختر و پسر پس از خواستگاری بر افزایش آمار طلاق، اظهار کرد: این کار به صورت مستقیم باعث افزایش آمار طلاق نمی‌شود، اما می‌تواند بر توفیق زندگی زناشویی تاثیر زیادی داشته باشد؛ اگر دختر و پسر با یکدیگر سازگاری نداشته باشند، برای جدایی، از نظر حقوقی دچار مشکلاتی می‌شوند و همین امر می‌تواند هزینه‌های برای زندگی مشترک داشته باشد و آمار طلاق را افزایش دهد، اما اگر جوانان با یکدیگر عقد نکرده باشند، در دوران نامزدی امکان شناخت از یکدیگر را دارند.

این جامعه‌شناس با اشاره به آمار طلاق در کشور، گفت: بیش از نیمی از طلاق‌ها در دو سال اول پس از ازدواج رخ می‌دهد، این در حالیست که اگر جوانان شش ماه تا یک سال فرصت شناخت یکدیگر را بدون آنکه ازدواج کنند، داشته باشند، این آمار کاهش می‌یابد و اگر با یکدیگر سازگاری لازم را نداشته باشند، می‌توانند به راحتی از یکدیگر جدا شوند.

علی احمدی در پایان اظهار کرد: جدایی دختر و پسر در دوران عقد علاوه بر افزایش آمار طلاق، موجب لطمه خوردن اسم و حیثیت دختر می‌شود و آثار اجتماعی و اقتصادی برای پسر در پی دارد؛ علاوه بر آن باعث ایجاد ترس در جوانانی می‌شود که در موقعیت ازدواج قرار دارند.

+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم بهمن 1392ساعت 14:29  توسط امید علی احمدی  | 


ک جامعه‌شناس:

حذف دوران نامزدی آسیب زاست

» سرویس: اجتماعي - جوانان و زنان

یک جامعه‌شناس با اشاره به تبعات حذف دوران نامزدی و عقد دختر و پسر پس از خواستگاری، گفت: علت این کار، ترس خانواده‌ها از رعایت نشدن حد و حدود ارتباط دختر و پسر است. بنابراین آنان را بلافاصله پس از خواستگاری به عقد یکدیگر درمی‌آورند.

دکتر امید علی احمدی در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس «زنان» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، با اعتقاد به اینکه چنین اقدامی می‌تواند آسیب‌هایی در پی داشته باشد، افزود: اگر دختر و پسر به این نتیجه برسند که با یکدیگر سازگاری ندارند، ممکن است دچار مشکلات اجتماعی و حقوقی شوند.

وی ادامه داد: ازدواج‌ها در ایران یا سنتی یا شبه مدرن هستند. در ازدواج سنتی آشنایی دختر و پسر از همدیگر کم است، اما در ازدواج شبه مدرن، آشنایی آنان ممکن است حتی بیش از حد متعارف باشد.

وی تاکید کرد: با توجه به تغییر شرایط اجتماعی، ویژگی‌های شخصیتی افراد تنوع یافته است، بنابراین هر دختری برای ازدواج با هر پسری مناسب نیست و برعکس. در گذشته دختران و پسران در دوران نامزدی به شکل کنترل شده با یکدیگر در ارتباط بودند و می‌توانستند با یکدیگر تا حدی آشنا شوند.

این جامعه‌شناس در ادامه گفت: بشر موجود پیچیده و مبهمی است و در چند ساعت رفت و آمد همه ابعاد شخصیتی خود را بروز نمی‌دهد. بنابراین حداقل یک دوره شش ماهه برای آشنایی و رفت و آمد دختر و پسر با یکدیگر در قالب دوران نامزدی ضرورت دارد.

وی تاکید کرد: در دوران نامزدی جوانانی که در موقعیت ازدواج هستند، می‌توانند با یکدیگر صادقانه صحبت کنند و به این نتیجه برسند که آیا از نظر عاطفی و اجتماعی همخوانی دارند و از نظر فرهنگی و اعتقادی با یکدیگر سازگار هستند یا نه؟

این جامعه‌شناس افزود: دختر و پسر اگر با وجود آگاهی از نبود سازگاری بین خود، زندگی مشترکشان را آغاز کنند، دچار مشکلات عدیده‌ای می‌شوند بنابراین لازم است در خانواده‌های سنتی دختر و پسر پیش از دوران عقد، فرصت آشنایی با یکدیگر را داشته باشند و این کار بیش از گذشته نیاز است چرا که در گذشته اگر دختر و پسر یکدیگر را نمی‌شناختند، ممکن بود بتوانند با هم زندگی کنند اما در حال حاضر بدون شناخت و ایجاد تعهد اخلاقی بین آنان، به هیچ وجه امکان زندگی زوجین ممکن نیست.

وی درباره تاثیر عقد دختر و پسر پس از خواستگاری بر افزایش آمار طلاق، اظهار کرد: این کار به صورت مستقیم باعث افزایش آمار طلاق نمی‌شود، اما می‌تواند بر توفیق زندگی زناشویی تاثیر زیادی داشته باشد؛ اگر دختر و پسر با یکدیگر سازگاری نداشته باشند، برای جدایی، از نظر حقوقی دچار مشکلاتی می‌شوند و همین امر می‌تواند هزینه‌های برای زندگی مشترک داشته باشد و آمار طلاق را افزایش دهد، اما اگر جوانان با یکدیگر عقد نکرده باشند، در دوران نامزدی امکان شناخت از یکدیگر را دارند.

این جامعه‌شناس با اشاره به آمار طلاق در کشور، گفت: بیش از نیمی از طلاق‌ها در دو سال اول پس از ازدواج رخ می‌دهد، این در حالیست که اگر جوانان شش ماه تا یک سال فرصت شناخت یکدیگر را بدون آنکه ازدواج کنند، داشته باشند، این آمار کاهش می‌یابد و اگر با یکدیگر سازگاری لازم را نداشته باشند، می‌توانند به راحتی از یکدیگر جدا شوند.

علی احمدی در پایان اظهار کرد: جدایی دختر و پسر در دوران عقد علاوه بر افزایش آمار طلاق، موجب لطمه خوردن اسم و حیثیت دختر می‌شود و آثار اجتماعی و اقتصادی برای پسر در پی دارد؛ علاوه بر آن باعث ایجاد ترس در جوانانی می‌شود که در موقعیت ازدواج قرار دارند.

+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم بهمن 1392ساعت 14:28  توسط امید علی احمدی  | 

مطالب قدیمی‌تر